NlWiki

Organisme



Een organisme of levend wezen is een levende, materiële entiteit met een eigen stofwisseling (metabolisme). Zo zijn dieren (en mensen), schimmels, planten, algen en bacteriën organismen. Virussen en prionen worden in het algemeen niet als organismen beschouwd.

Schimmels zijn organismen

Binnen de context van de natuurwetenschappen verwijst de term organisme allereerst naar de machinerie van het leven: een levend wezen wordt beschouwd als een samenstel (systeem) van chemische reacties en fysische verschijnselen, vanuit het perspectief van de biologie, de fysiologie, de biochemie, de moleculaire biologie, of de biofysica. Daarnaast worden organismen bestudeerd in hun relatie tot elkaar of hun milieu (in de ethologie en de ecologie).

Organismen kunnen op verschillende niveaus worden onderzocht: moleculair, cellulair, anatomisch, histologisch, morfologisch op het niveau van organen of orgaanstelsels, van een individu, populatie of levensgemeenschap.

Als synoniem voor de termen organisme of levend wezen wordt ook de term levensvorm wel gebruikt, niet te verwarren met de botanische term: levensvorm.

Inhoud


Afbakening

Klassieke definitie

Tot aan de ontdekking van virussen vanaf de laatste decennia van de 19de eeuw tot 1935 maakten wetenschappers een duidelijk onderscheid tussen levende en dode materie. Volgens die klassieke definitie moet een levend wezen aan zeven eigenschappen voldoen:[1]

  • beweging: het zelf veroorzaken van beweging van stoffen binnen het organisme of van het organisme zelf of delen daarvan;
  • gevoeligheid: reageren op externe prikkels;
  • ademhaling: uitwisseling van gassen met de omgeving;
  • voeding: opname van energie uit de omgeving;
  • groei: spontane uitbreiding en/of reparatie van schade;
  • voortplanting: creatie van nieuwe levende wezens;
  • uitscheiding: productie en verwijdering van afvalstoffen.

Status van virussen

Virussen worden niet als organismen beschouwd omdat ze een aantal essentiële functies van zelfstandig leven lijken te missen, en met name hun voortplantingsfunctie ontlenen aan gastcellen. Microbioloog André Michael Lwoff verklaarde in zijn aanvaardingstoespraak voor de Nobelprijs: "Een organisme is opgebouwd uit cellen". Omdat virussen niet uit cellen bestaan, werden ze als weinig meer beschouwd dan los genetisch materiaal dat de juiste chemie bezat om zich te vermenigvuldigen in cellen. Het International Committee on Taxonomy of Viruses maakte deze visie in 2000 officieel toen het verklaarde dat virussen geen organismen zijn. Dit oordeel is sindsdien door vele virologen ter discussie gesteld en door sommigen verworpen. De ontdekking van allerlei nieuwe virale verschijnselen, zoals het reuzenvirus mimivirus, kleine virussen die grotere virussen infecteren, en virussen die over een bijna even rijk DNA beschikken als sommige bacteriën, suggereert dat het onderscheid mogelijk minder scherp is dan tot hiertoe werd aangenomen.[2]

Soorten als organismen

Aan de andere kant van het spectrum is er niet altijd een even scherp onderscheid tussen de begrippen organisme en soort. Een "entiteit met een eigen stofwisseling" is duidelijk herkenbaar in het geval van gewervelde dieren: de cellen van één organisme hangen aan elkaar vast, en zijn gescheiden van elk ander organisme van dezelfde soort. Die definitie wordt minder scherp in situaties waarin een groep cellen eerst een organisch geheel vormt, maar daarna splitst waarbij de afzonderlijke componenten voortaan een eigen leven leiden; dit is het geval bij ongeslachtelijke voortplanting. Nog problematischer is de definitie wanneer de scheiding slechts tijdelijk is en de componenten na verloop van tijd terug samenkomen voor een volgende fase in de levenscyclus, zoals bij slijmzwammen. De Amerikaanse filosoof David Hull heeft argumenten aangehaald waarom sommige entiteiten die gewoonlijk als soorten worden beschreven, eigenlijk als organismen moeten worden beschouwd.[3]

Hull wilde niet het begrip soort (of taxon) als dusdanig afschaffen, maar hij wou de relatie tussen organismen en soorten herzien. Samen met de bioloog Michael Ghiselin stelde hij dat een soort geen verzamling organismen is, maar een organisme van een hogere orde. De relatie van een organisme tot zijn soort is niet die van een element tot een verzameling, maar van een onderdeel tot een geheel.[4]


Opbouw

De basiseenheid van het leven is de cel, zowel vanuit structureel als vanuit functioneel oogpunt. Dit wil zeggen[5] dat:

  • alle levende organismen bestaan uit cellen;
  • elke cel wordt voortgebracht door een andere cel;
  • alle activiteit in het lichaam van levende organismen binnen cellen plaatsvindt.

Organismen kunnen worden ingedeeld in eencelligen en meercelligen naargelang van het aantal cellen waaruit een individu is opgebouwd. In meercellige organismen hangen de cellen van elkaar af en bestaat er een taakverdeling tussen de delen van het lichaam.[5]

Cellen bezitten verschillende graden van complexiteit. De oudste levensvormen op aarde zijn prokaryoten, eencellige wezens waarvan de cellen niet over een duidelijk afgescheiden celkern met een kernmembraan beschikken. De eerste prokaryoten ontstonden ten minste 3,5 miljard jaar geleden. Ze bestaan nog steeds in grote aantallen en diversiteit, maar ze zijn beperkt zowel qua afmetingen als qua fysiologische complexiteit. De meesten meten tussen 1 en 10 μm doorsnede, maar de kleinsten zijn de mycoplasmas met diameters tussen 0,1 en 1 μm.[5]

Eukaryotische cellen ontstonden ongeveer 1,5 miljard jaar geleden. Alle bekende meercellige organismen (dus ook planten en dieren) zijn eukaryoten, maar er bestaan ook veel eencellige eukaryoten. De cellen zijn tussen 10 en 100 μm groot, dus 10 keer de afmetingen van prokaryoten. Eukariotische cellen hebben afzonderlijke organellen met elk hun eigen functie, waaronder een celkern die het DNA bevat en RNA aanmaakt.[5]

In meercellige organismen kunnen cellen zich specialiseren door celdifferentiatie. Een geheel van cellen van hetzelfde type heet weefsel. Een orgaan is een functioneel geheel van weefsels met een of meer specifieke functie ten behoeve van het organisme. Organen kunnen dan nog worden gegroepeerd in orgaansystemen (stelsels) met een complexere functionaliteit. Een voorbeeld van een dergelijke organisatieketen wordt gevormd door de menselijke levercellen in het leversinusoïdeweefsel, dat deel uitmaakt van de lever, een orgaan in het spijsverteringsstelsel.[6]


Verscheidenheid en classificatie

De moeilijkheid om een organisme precies te definiëren, heeft ook te maken met de grote morfologische diversiteit aan levensvormen. Dit uit zich bijvoorbeeld in sterk uiteenlopende afmetingen: de meeste organismen zijn microscopisch kleine eencelligen, terwijl het grootst bekende organisme een honingzwam is waarvan de 2400 jaar oude zwamvlok 900 ha beslaat en naar schatting 600 ton weegt.

De taxonomie is de wetenschap die organismen beschrijft en in groepen onderverdeelt. Historische indelingen zoals het pionierswerk van Carl Linnaeus of de pogingen van Aristoteles waren gebaseerd op morfologie: organismen hoorden bij elkaar als ze gemeenschappelijke organen of uiterlijke kenmerken vertoonden. Linnaeus rangschikte soorten in een hiërarchie van geslachten, ordes en klassen. Later kwamen daar nieuwe niveaus bij zoals familie tussen geslacht en orde.

Sinds de evolutietheorie en nog sterker sinds de ontcijfering van de genetische code en de ontwikkeling van DNA-sequencing ligt de nadruk meer op cladistiek: organismen en soorten horen nauwer bij elkaar als uit hun genetisch materiaal een recentere gemeenschappelijke voorouder blijkt. Een vroeg voorbeeld van een dergelijke classificatie is de zogenaamde Tree of Life door Charles Darwin.

Linnaeus onderscheidde twee rijken waarin hij de levende wezens onderverdeelde: planten en dieren (naast een derde rijk: mineralen, voor de dode materie). Zwammen en, na hun ontdekking, bacteriën, werden bij de planten ingedeeld. De classificatie van organismen op het hoogste niveau is sinds de jaren 1960 in relatief snelle verandering. In 1959 stelde Robert Harding Whittaker een systeem voor van 5 rijken:[7]

  • Monera
  • Protisten
  • Fungi (zwammen)
  • Animalia (dieren)
  • Plantae (planten)

Recenter onderzoek naar de genetica van eencelligen heeft aanleiding gegeven tot verschillende meer gesofisticeerde systemen, waarin ook de hogere notie van domein wordt geïntroduceerd. De drie domeinen zijn: bacteriën, archaea en eukaryoten.


Biochemie

Zie Biochemie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De interne werking van organismen en hun cellen berust voor een groot deel op chemische reacties. Organismen bevatten, naast relatief eenvoudige anorganische verbindingen, ook grote hoeveelheden polymeren en andere complexe organische moleculen die gestructureerd zijn rond koolstofketens. Niet toevallig wordt het domein van de scheikunde dat zich met koolstofverbindingen bezighoudt, organische chemie genoemd.

De organische verbindingen in cellen worden onderverdeeld in vier klassen:[6]


Betekenis bij uitbreiding

In overdrachtelijke zin wordt een complex geheel wel beschouwd als een organisme: de samenleving; de politiek; het internationale telefoonnet.

Zoek organisme op in het WikiWoordenboek.




Bron


Staat van informatie: 19.05.2021 08:50:18 CEST

Bron: Wikipedia (Auteurs [Geschiedenis])    Licentie van de tekst: CC-BY-SA-3.0. Auteurs en licenties van de afzonderlijke afbeeldingen en media zijn te vinden in het bijschrift of kunnen worden getoond door op de afbeelding te klikken.

Veranderingen: Ontwerp-elementen werden herschreven. Wikipedia-specifieke links (zoals "Redlink", "Edit-Links"), kaarten, navigatievakken werden verwijderd. Ook enkele sjablonen. Pictogrammen zijn vervangen door andere pictogrammen of verwijderd. Externe links hebben een extra icoon gekregen.

Belangrijke opmerking Aangezien de gegeven inhoud op het gegeven moment automatisch van Wikipedia werd overgenomen, was en is een handmatige controle niet mogelijk. Daarom geeft nlwiki.org geen garantie voor de juistheid en actualiteit van de inhoud. Mochten er intussen onjuistheden in de gegevens voorkomen of fouten in de weergave zijn gemaakt, dan verzoeken wij u contact met ons op te nemen: E-mail.
Zie ook: Afdruk & Privacy policy.